“Hatian si sada ihot” manang Parhatiha sibola timbang, somal didok, jala timbangan do i. ima songon lambang ni pengadilan i. lapatanna “keadilan yang dijujung tinggi”

Parninggala Sibola tali. Sada hal na mustahil do on, alai molo di sudut keadilan, ingkon boi do bolaonna tali nametmet i sarupa balgana. Holan ketajaman spritual do na boi mambahen timbangan na “super adil” sisongon on.

Parmahan so “mantat” batahi, tanpa alat kendali. Holan dibereng jolma i pe ibana daba tor taratur do sude. Karismana i pe karejo do mambahen pantun jolma i mangoloi aturan.

Pamuro so “mantat” sior. Manjaga hauma sian amporik, dang pola pake ambalang dohot sior. Dang adong panangko jala dang adong panangkoan molo dung adong jongjong raja natigor marroha di luat i.

Hatian = neraca, ninggala = bajak, umbalang = umban, botahi = cemeti.
Jala on ma hatorangan ni Dr. Parakitri Simbolon: Songon naung sinunggulan di ginjang, nunga sungkup bahat anggo pangarimangion ni sarjana taringot tu adat, uhum, dohot partondion ni Halak Batak (Toba).

Alai nang pe songon i, ndang adong dope sian nasida na mangujihon i tu mula mian ni Halak Batak di humaliang ni Tao Toba.
Saonari, dung tabaranihon mangado rumang ni mula mian i, ra ndang maol be padomuonta i tu angka naung taboto taringot adat, uhum, dohot partondion ni Halak Batak (Toba).

Molo tinimbang sian goar “Batak” nahinonghop nasida, gabe mura do adoon bahasa nadipiaro nasida do anggo adat, uhum, dohot partondion na pinungka ni ompu nasida tagan so gabe Islam dope harajaon ni Raja Tomyam.
Songon naung nirimangan ni na malo, Dalihan Na Tolu, Tondi-Sahala, dohot Debata Na Tolu, tar i ma ra anggo rimpunan ni adat, uhum, dohot haporseaon manang partondion nasida i.

Taado ma satongkin panghilalaan ni halak na manuntun lomo dohot manjalahi papaga na lomak, na maninggalhon hinabeteng ni raja nasida, songon naniahap ni Halak Batak.
Tontu ndang olo be nasida mangunsande tu huaso ni raja na tinadinghon ni nasida i. Atik adong sian nasida marhagiot gabe raja, tontu tagamonna do na ingkon aloon ni donganna na maporus i do hagiot i. Tontu ndang olo be nasida marbernit songon tingki ni Raja Tomyam.

Alai beha ma nasida boi mangolu rap molo ndang adong na mangarajai? Alusna, molo ndang adong raja, ba ingkon adong ma patik namangatur asa tarbahen mangolu songon sada rombongan, sada masyarakat, sada bangso. Beha ma boi adong patik alai ndang adong sada raja na sangap, na marsahala, na marhuaso?
Sungkun-sungkun na borat on dialusi Halak Batak “na imbaru” i ma tutu. Alusna, ingkon adong do patik na uli na sora mose, songon prinsip moral bersama.
Tarida do i tangkas di tonggo-tonggo ni Parbaringin, ima naginoar songon patik. Didok: Parhatian si bola timbang, parninggala si bola tali; pamuro so marumbalang, parmahan so marbotahi.

Ia nidok ni tonggo-tonggo huhut na gabe patik on, ingkon boi ma nian ganup halak Batak songon hatian na sora teleng, na satimbang. Ingkon boi tigor roha nasida songon ninggala na mamola tali. Ingkon boi dimpos eme sian amporik di juma agia pe ndang marumbalang, jala dimpos dorbia di jampalan agia pe ndang marbotahi. Lapatanna, dippos ngolu ndang ala ni huaso harajaon (umbalang, botahi), alai ala ni patik (sahala) sambing.

Jadi tondi (sahala ima hagogoon ni tondi na tarida) hangoluon ni Batak ima Adil, Tigor, dohot Elek. Sian partondion nasongon ima mullop angka sahala, ima hagogoon dohot huaso laho manjalahi parngoluon na dumenggan di ganup-ganup bidang.

Patik on, tondi on, mansai tangkas tarida do di Dalihan Na Tolu. Adil (manat) maradophon dongan tubu, tigor (somba) maradophon hula-hula, jala elek maradophon gelleng. Ala ndang adong be sahalak na gabe raja, na sangap, na marsahala, torus manorus, ingkon sude nama ris gabe na sangap dohot na marsahala.

Asa boi songon i, pambahenan nama andosan ni sangap dohot sahala i, ndang be nasib, ndang be tohonan (goar, arta, jabatan, pangkat). Asa tarida angka i di hangoluon siapari, tubu ma aturan adat Dalihan Na Tolu, ima na marganti-ganti ganup Halak Batak gabe dongan tubu, hulahula, manang gelleng, asa marganti-ganti jala ris dapotan sahala.

Ido ra alana umbahen tubu umpasa, sisoli-soli do adat, siadapari gogo.
Jadi, prinsip Dalihat Na Tolu ima “marganti”, ndang “lean ahu asa hulean ho” (quid pro quo) songon na somal taantusi nuaeng on.

Facebook Comments

Leave a Reply